आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा र प्राथमिक उपचार निर्देशिका
पहिले सुरक्षा, त्यसपछि तुरुन्त आकस्मिक सहायता
यदि व्यक्ति बेहोस छ, सामान्य रूपमा सास फेरिरहेको छैन, छातीमा असह्य पीडा छ, घाँटी सुन्निएर सास रोकिएको छ वा अत्यधिक रक्तस्राव भइरहेको छ भने घरेलु उपचारमा समय खेर नफाली तुरुन्त एम्बुलेन्स १०२ वा नजिकको आकस्मिक कक्ष (Emergency Ward) मा सम्पर्क गर्नुहोस्।
आकस्मिक अवस्थामा तुरुन्त गर्नुपर्ने ४ आधारभूत चरण:
- सुरक्षा जाँच (Check Safety): घटनास्थल बिजुलीको करेन्ट, आगो, सवारी साधन वा अन्य खतराबाट सुरक्षित छ कि छैन हेर्नुहोस्।
- प्रतिक्रिया र सास जाँच (Check Response & Breathing): बिरामीको काँधमा हल्का थपथपाएर बोल्नुहोस् र छातीको चाल हेरेर सास चलिरहेको छ कि छैन जाँच्नुहोस्।
- तुरुन्त मद्दत बोलाउनुहोस् (Call for Help): वरपरका मानिसलाई बोलाउनुहोस् र एम्बुलेन्स (१०२) वा प्रहरी (१००) मा फोन गर्न लगाउनुहोस्।
- मुखबाट केही नदिनुहोस्: बेहोस वा अर्धचेत व्यक्तिलाई पानी, चिया, खानेकुरा वा कुनै औषधी खुवाउने प्रयास कहिल्यै नगर्नुहोस्।
१. हृदयघातको शंका हुँदा (Heart Attack)
छातीको बीच भागमा भारी दबाब, कस्सिएको जस्तो दुखाइ हुनु, त्यो दुखाइ बायाँ हात, घाँटी, बङ्गारा (Jaw) वा ढाडतिर फैलिनु, चिसो पसिना आउनु र सास फेर्न गाह्रो हुनु हृदयघातका प्रमुख संकेत हुन्।
- बिरामीलाई आरामसँग बस्न दिनुहोस् (आधा ढल्केको अवस्था - Semi-reclined position)।
- बिरामीलाई आफैं हिँड्न वा सवारी साधन चलाउन नदिनुहोस्; तुरुन्त एम्बुलेन्स बोलाउनुहोस्।
- यदि बिरामी बेहोस भएर सास बन्द भएमा तुरुन्त छाती थिच्ने विधि (CPR) सुरु गर्नुहोस्।
२. पक्षघात / ब्रेन स्ट्रोकको पहिचान (F.A.S.T. विधि)
स्ट्रोक हुँदा मस्तिष्कमा रगतको प्रवाह रोकिन्छ। यस्तो अवस्थामा प्रत्येक मिनेट महत्त्वपूर्ण हुन्छ:
- F - Face (अनुहार): बिरामीलाई हाँस्न भन्नुहोस्। के अनुहारको एक पाटो बाङ्गो भएको छ?
- A - Arms (हात): दुवै हात माथि उठाउन भन्नुहोस्। के एउटा हात कमजोर भएर तल झर्छ?
- S - Speech (बोली): सामान्य वाक्य बोल्न लगाउनुहोस्। के बोली लर्बराएको वा अस्पष्ट छ?
- T - Time (समय): यी मध्ये कुनै एक लक्षण देखिएमा तुरुन्त समय नोट गर्नुहोस् र बिरामीलाई CT-Scan सुविधा भएको अस्पतालको इमरजेन्सीमा लैजानुहोस्।
३. किमोथेरापी चलिरहेका बिरामीमा उच्च ज्वरो (Neutropenic Fever)
क्यान्सरको किमोथेरापी लिइरहेका बिरामीमा सेतो रक्तकोष (WBC/Neutrophils) घट्ने हुँदा साधारण संक्रमणले पनि केही घण्टामै ज्यान जोखिममा पार्न सक्छ:
क्यान्सर ज्वरो इमरजेन्सी
यदि किमोथेरापी चलिरहेको बिरामीलाई १००.४°F (३८°C) वा सोभन्दा बढी ज्वरो आएमा घरमै सिटामोल दिएर बस्नु हुँदैन। यो तुरुन्त अस्पताल भर्ना हुनुपर्ने आकस्मिक अवस्था हो। थप जानकारीका लागि क्यान्सर औषधी गाइड पढ्नुहोस्।
४. सर्पको टोकाइ (Snake Bite)
नेपालको तराई क्षेत्रमा गोमन (Cobra) र करेत (Krait) जस्ता अत्यन्त विषालु सर्प पाइन्छन्। सबै सर्पदंशलाई आकस्मिक मानी निम्न सावधानी अपनाउनुहोस्:
- गर्ने काम: बिरामीलाई नआत्तिन भन्नुहोस्, हिँडडुल गर्न नदिनुहोस्। टोकेको हात वा खुट्टालाई स्थिर (Immobilize) राख्नुहोस्। औंठी, चुरा र कसिलो कपडा तुरुन्त खोल्नुहोस्। तुरुन्त एन्टी-स्नेक भेनम (ASV) उपलब्ध हुने अस्पताल लैजानुहोस्।
- नगर्ने काम: घाउ चिर्ने, रगत चुस्ने, डोरीले कडासँग बाँध्ने (Tourniquet), बरफ लगाउने वा धामीझाँक्रीमा समय खेर फाल्ने काम कहिल्यै नगर्नुहोस्।
५. गम्भीर एलर्जी र एनाफाइल्याक्सिस (Anaphylaxis)
कुनै औषधी, इन्जेक्सन, मौरी/कीराको टोकाइ वा खानेकुरा खाएपछि ओठ, जिब्रो वा घाँटी सुन्निनु, सास फेर्दा सिटी बजेजस्तो आवाज आउनु, शरीरभरि चिलाउने डाबर आउनु र रक्तचाप घटेर चक्कर लाग्नु गम्भीर एलर्जीका लक्षण हुन्। तुरुन्त नजिकको अस्पतालको इमरजेन्सी कक्षमा पुर्याउनुहोस्।
६. विषाक्तता वा औषधीको बढी सेवन (Poisoning & Overdose)
- बिरामीलाई जबरजस्ती बान्ता गराउने प्रयास नगर्नुहोस् (यसले फोक्सोमा विषाक्त पदार्थ पस्न सक्छ)।
- सेवन गरेको विषादी वा औषधीको खाली खोल, बोतल वा बट्टा सुरक्षित राखेर अस्पताल लैजानुहोस्।
- यदि बिरामी बेहोस भएमा एकापट्टि कोल्टो पारेर (Recovery Position) सुताउनुहोस् ताकि बान्ता भएमा श्वासनली बन्द नहोस्।
७. पोलेको घाउ (Burn Injuries)
- पोलेको भागलाई धाराको सफा, सामान्य चिसो पानीले १५ देखि २० मिनेटसम्म लगातार पखाल्नुहोस्। सीधै बरफ (Ice) नलगाउनुहोस्।
- पोलेको ठाउँमा टुथपेस्ट, घ्यू, मोबिल, तेल वा बेसार जस्ता घरेलु चीज कहिल्यै नलगाउनुहोस्।
- फोका (Blisters) उठेको भए नफुटाउनुहोस् र सफा कपडाले हल्का ढाकेर अस्पताल लैजानुहोस्।
८. छारे रोग वा काम्ने समस्या (Seizures / Convulsions)
- बिरामीको वरिपरि रहेका धारिला वा कडा वस्तु हटाउनुहोस् ताकि चोट नलागोस्।
- बिरामीको मुखमा चम्चा, कपडा, औंला वा चाबी हाल्ने प्रयास नगर्नुहोस्।
- काम्न रोकिएपछि बिरामीलाई कोल्टो पारेर सुताउनुहोस् र सास सामान्य छ कि छैन जाँच्नुहोस्। ५ मिनेटभन्दा बढी काँपेमा तुरुन्त अस्पताल लैजानुहोस्।
रगतको अभाव वा आकस्मिक स्वास्थ्य सहयोगका लागि निम्न स्थानहरूमा सम्पर्क गर्न सकिन्छ:
| सँस्था / व्यक्ति | ठेगाना | विवरण / ग्रुप | फोन नम्बर |
|---|---|---|---|
| क्षेत्रीय रक्तसञ्चार केन्द्र (Blood Bank) | भरतपुर, चितवन | All Blood Groups | ०५६-५२४७५७ |
| बिमल लामिछाने | भरतपुर-७ (क्यान्सर गेट) | A+ रक्तदाता / परामर्श | ०५६-५९३२८८ |
| नेपाल रेडक्रस सोसाइटी | चितवन शाखा | Emergency / Disaster | ०५६-५२०५५५ |
महत्त्वपूर्ण: आकस्मिक नम्बर तथा रगतको उपलब्धता समयअनुसार परिवर्तन हुन सक्छ। फोन नलागेमा ढिला नगरी बिरामीलाई सिधै नजिकको अस्पतालको इमरजेन्सी वार्डमा पुर्याउनुहोस्।